Στις 21 Ιουνίου 1913, στις 11 το πρωί, το Κιλκίς απελευθερώνεται. Στις 11.15 π.μ. η Ελληνική Σημαία κυματίζει περήφανα στο λόφο του Αγίου Γεωργίου.
Αποστολή – φωτ.: Ντέπυ Χιωτοπούλου (hiotopoulou@gmail.com)
Το Κιλκίς, πρωτεύουσα του ομώνυμου νομού, εορτάζει την απελευθέρωσή του, στις 21 Ιουνίου. Μια ηρωική απελευθέρωση που προέκυψε μετά από τριήμερη μάχη κατά τη διάρκεια του Β’ Βαλκανικού Πολέμου, με τους Βούλγαρους.
Η ιστορική Μάχη του Κιλκίς 1913, γνωστή και ως Μάχη Κιλκίς – Λαχανά έλαβε χώρα 19 – 21 Ιουνίου 1913, και φέτος ο νομός Κιλκίς εορτάζει 113 χρόνια από την απελευθέρωσή του.
Συμμετείχαμε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα περιήγηση σε ιστορικά πεδία του Κιλκίς που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων.
Ένα ιστορικό συνέδριο με θέμα «Η Μάχη του Κιλκίς 1913: Ιστορία, Μνήμη και Σύγχρονες Προσεγγίσεις».
Ξεναγήσεις σε Ηρώα, μουσεία, συμμαχικά κοιμητήρια. Στο Κιλκίς, με αφορμή την απελευθέρωσή του στις 21 Ιουνίου 1913, μετά από νικηφόρα μάχη των Ελλήνων απέναντι στις βουλγαρικές δυνάμεις.
Λόφος Ηρώων
Ο Λόφος Ηρώων απέχει 2,7 χλμ. από την πόλη του Κιλκίς, και εκεί, βρίσκεται το μνημείο το οποίο αποτελεί και το έμβλημα του Δήμου Κιλκίς, καθώς και το Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων.
Βρίσκεται σε υψόμετρο 279 μ. και το μνημείο το οποίο φιλοτέχνησε ο Αθηναίος γλύπτης, κατά κόσμον Γιώργος Δημητριάδης (1871-1940), έχει ύψος 2,90 μ. και μαζί με τη βάση και το θεμέλιο φτάνει τα 4 μ.
Έχει τρεις φιγούρες: έναν αναμαλιασμένο μαχητή όπου στο δεξί του χέρι κρατάει πιστόλι, στο αριστερό χέρι αγκαλιασμένο και σφιχτά έναν τραυματισμένο μαχητή, και ανάμεσα από τα πόδια του κείτεται ένας νεκρός. Ο στρατιώτης πατάει πάνω σε ένα κατεστραμμένο βουλγάρικο πυροβόλο. Έχει ανοιχτό το χιτώνιο στο στέρνο του, αναδεικνύοντας την αποφασιστικότητα, τη σφοδρότητα αλλά και τη γενναιότητα των Ελλήνων στρατιωτών καθώς και την αίσια έκβαση της μάχης.
Όπως μας εξήγησε ο αρχιλοχίας της 71ης Αερομεταφερόμενης Ταξιαρχίας ‘’Πόντος’’ Απόστολος Γκόντας, ο καλλιτέχνης θέλησε να αποδώσει το μεγαλείο του αγώνα, χρησιμοποιώντας την τεχνοτροπία του κάθετου άξονα.
Τα εγκαίνια του μνημείου έγιναν στις 28 Ιουλίου 1928, παρουσία του τότε Πρωθυπουργού Ελευθέριου Βενιζέλου και του Έλληνα ποιητή Κωστή Παλαμά, ο οποίος έγραψε και απάγγειλε για την περίσταση το ποίημα με τίτλο «Η Πατρίδα στους Νεκρούς της – Ύμνος των Ελλήνων».
Τέλος, να σημειώσουμε ότι στο μνημείο, έχουν ενταφιαστεί τα οστά όσων Ελλήνων μαχητών βρέθηκαν.
Το Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων
Δίπλα στο Λόφο Ηρώων βρίσκεται το Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων, στο οποίο εκτίθενται στρατιωτικές στολές, όπλα της εποχής, σημαίες των Συνταγμάτων, φωτογραφίες των Βαλκανικών Πολέμων, τηλεγραφήματα και δημοσιεύματα εφημερίδων, ιστορικά αρχεία, το θωρηκτό «Κιλκίς», προτομές μαχητών, τα ονόματα των πεσόντων της Μάχης Κιλκίς κλπ.
Το Στρατιωτικό Μουσείο Βαλκανικών Πολέμων είναι επισκέψιμο καθημερινά, συμπεριλαμβάνοντας και τα Σαββατοκύριακα (71η Α.Μ. Ταξιαρχία “Πόντος”, τηλ. 23410 64201).
Ιστορικοί περίπατοι
Ο Δήμος Κιλκίς έχει καθιερώσει την εκπαιδευτική πρωτοβουλία «Πρωινοί Ιστορικοί Περίπατοι» στο εορταστικό πρόγραμμα των Ελευθερίων και κάθε χρόνο μαθητές της Στ΄ τάξης των Δημοτικών Σχολείων της πόλης επισκέπτονται το Στρατιωτικό Μουσείο, ώστε μέσα από την ξενάγηση και την επαφή τους με τα εκθέματά του, να αποκτήσουν μια πιο βιωματική σχέση με την νεότερη ιστορία του τόπου μας.
Όπως μας εξήγησαν ο δήμαρχος Κιλκίς Δημήτρης Κυριακίδης και ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού Θέμης Κοσμίδης, η Μάχη του Κιλκίς ήταν μια ιστορική μάχη που όλοι έχουν χρέος να την μεταλαμπαδεύσουν στις επόμενες γενιές.
Σύμφωνα με τον δήμαρχο Κιλκίς κ. Κυριακίδη, σε ερώτηση που απηύθυνε προς τους μαθητές Στ’ Δημοτικού, για το εάν είχαν επισκεφτεί το Λόφο Ηρώων και το Μουσείο, μόλις τέσσερις – από τους 29 μαθητές- απάντησαν καταφατικά.
Επίσης, όπως πληροφορηθήκαμε, μόλις το 25% των ενήλικων κατοίκων του Κιλκίς έχει επισκεφτεί το ιστορικό σημείο.
«Αυτοί οι Ιστορικοί Περίπατοι ευελπιστούμε να υιοθετηθούν και στα σχολεία και των όμορων νομών» υπογράμμισε από την πλευρά του ο κ. αντιδήμαρχος Πολιτισμού Θέμης Κοσμίδης.
Στη Δοϊράνη
Η Δοϊράνη απέχει 23 χλμ. από την πόλη του Κιλκίς, και προσφέρεται τόσο για φυσιολατρικό όσο και για ιστορικό τουρισμό.
Είναι το φυσικό σύνορο ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Βόρεια Μακεδονία, στο βόρειο τμήμα του νομού Κιλκίς, και ξεχωρίζει με την πλούσια χλωρίδα και πανίδα της. Τμήμα της περιοχής εντάσσεται στο δίκτυο Natura 2000, προστατεύοντας τα διαφορετικά είδη ζώων που συχνάζουν καθώς και το φυσικό περιβάλλον.
Η Δοϊράνη είναι φυσική λίμνη, καταλαμβάνει έκταση 43 τετρ. χλμ., από τα οποία τα 15,6 τετρ. χλμ. (τα 2/5) ανήκουν στην Ελλάδα και τα υπόλοιπα στη Βόρεια Μακεδονία.
Η περιοχή εκτός από το φυσικό της κάλλος, γράφει τη δική της ιστορία, καθώς εκεί, στις 18 Σεπτεμβρίου του 1918 έλαβε χώρα η Μάχη της Δοϊράνης.
Στη Δοϊράνη θα επισκεφτούμε το Μουσείο Λίμνης Δοϊράνης στο οποίο θα δούμε μια παραδοσιακή ξύλινη βάρκα των ψαράδων – την πλάβα όπως ονομάζεται-, διάφορα πτηνά και φυτά, ζωγραφιές, θα πάρουμε πληροφορίες για την περιοχή τόσο ιστορικού όσο και φυσικού ενδιαφέροντος ενώ με τα κιάλια μπορούμε από το μπαλκόνι να απολαύσουμε τη θέα στη γύρω περιοχή.
Στη λίμνη έχουν εντοπιστεί περίπου 18 είδη ψαριών με κυριότερα το γριβάδι και την πέρκα, και 36 είδη πτηνών με σημαντικότερα τη λαγγόνα, τον αργυροπελεκάνο τα οποία έχουν αναγνωριστεί ως απειλούμενα είδη. Μικρά ρέματα που καταλήγουν στη λίμνη αποτελούν την κύρια πηγή τροφοδοσίας της.
Πρώτη αναφορά για τη λίμνη Δοϊράνη γίνεται από τον Ηρόδοτο, τον 6ο αιώνα π.Χ., και σύμφωνα με τον ίδιο, στην περιοχή ζούσαν Παίονες, οι Δόβηροι και οι Αγριάνες. Το όνομά της πιθανόν να προέρχεται από τους αρχαίους Δόβηρες, που υπήρξαν πολεμική Παιονική φυλή που κατοικούσε στην περιοχή των Σερρών, του Κιλκίς και της Στρώμνιτσας.
Σε κοντινή απόσταση από το Μουσείο Λίμνης Δοϊράνης λειτουργεί καφέ αναψυκτήριο (Lago) ενώ στον επάνω δρόμο είναι και δυο ταβέρνες (Ο Βασίλης και ο Στέλιος).
Το κτίριο που κάποτε στέγαζε τον σιδηροδρομικό σταθμό Δοϊράνης δυστυχώς είναι εγκαταλελειμμένο στη μοίρα του, όπως άλλωστε οι περισσότεροι ανενεργοί σταθμοί στην Ελλάδα. Πριν λίγα χρόνια λειτουργούσε ως καφέ, αναψυκτήριο, κέντρο υπαίθριων δραστηριοτήτων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων, ωστόσο ο επιχειρηματίας που το νοίκιαζε απεβίωσε και έκτοτε παραμένει ανενεργό.
Τα συμμαχικά κοιμητήρια
Σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από τον οικισμό της Δοϊράνης σε χωματόδρομο βρίσκονται το Βρετανικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο, το οποίο δημιουργήθηκε το 1916 για το μέτωπο της Δοϊράνης.
Περιέχει 1.388 κοινοπολιτειακούς τάφους του Α’ Παγκόσμιου Πολέμου, εκ των οποίων οι 449 δεν έχουν αναγνωριστεί. Επίσης υπάρχει ένα γαλλικό πολεμικό μνήμα και 45 ελληνικά.
Κατά τα τρία χρόνια της ύπαρξής της (1915 – 1918), η Βρετανική Δύναμη Θεσσαλονίκης υπέστη 10.000 απώλειες ψυχών, εκ των οποίων περίπου οι μισές οφείλονταν στην επιδημία μαλάριας.
Το Ελληνικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο Δοϊράνης
Τετρακόσια μέτρα (400 μ.) από το Βρετανικό Στρατιωτικό Κοιμητήριο βρίσκεται το Ελληνικό Κοιμητήριο Δοϊράνης, με 102 τάφους αξιωματικών και οπλιτών του Ελληνικού Στρατού.
Στο μνημείο δεσπόζει η πτερωτή Νίκη, έργο του Έλληνα γλύπτη Αντώνιου Σώχου, με κράνος στο κεφάλι, ξίφος στο δεξί χέρι και δάφνινο στεφάνι στο αριστερό.
Η Νίκη αναπαριστάται ως ένα γυναικείο αρχαιοπρεπές άγαλμα σε υπερφυσικό μέγεθος και παραστέκεται φύλακας των στρατιωτών που σκοτώθηκαν στις μάχες του 1913 και του 1918.
Η μορφή του αγάλματος δηλώνεται με καθαρές γραμμές σε αυστηρή, σχεδόν γεωμετρική σύνθεση.
Στο μνημείο βρίσκεται εντοιχισμένη αναθηματική στήλη με στίχους του εθνικού ύμνου του Διονυσίου Σολωμού από το έργο του «Εις τον θάνατον του Λόρδου Μπάυρον»: «Είναι αυτοί που πολεμώντας σκεπάσανε τη γη Πάνω στ’ άρματα βροντώντας Με το ελεύθερο κορμί».
Το Μνημείο Μάχης
Σε απόσταση 2,5 χλμ. (χαλικόδρομος) από το κέντρο του οικισμού φτάνουμε στο Μνημείο της Δοϊράνης, πάνω σε λόφο με πανοραμική θέα.
Είναι το Μνημείο Μάχης για τη Βρετανική Δύναμη Θεσσαλονίκης και παράλληλα μνημείο πεσόντων των ενόπλων δυνάμεων της Κοινοπολιτείας. Από τον Οκτώβριο του 1915 έως τα τέλη Νοεμβρίου του 1918, η Βρετανική Δύναμη Θεσσαλονίκης υπέστη περίπου 2.800 θανάτους στη μάχη, 1.400 από πληγές και 4.200 από ασθένειες.
Το μνημείο περιβάλλεται από πετρόκτιστο περίβολο. Στη βόρεια και στη νότια πλευρά του προσαρτώνται τετράπλευρες βωμικές κατασκευές, που πάνω τους εδράζονται λιοντάρια, σύμβολα της κραταιάς Κοινοπολιτείας.
Το ένα απεικονίζεται μεγαλοπρεπές, σε ήρεμη στάση, και το άλλο απεικονίζεται με ανοιχτό το στόμα, τη στιγμή που βρυχάται, προφανώς για να εκφοβίσει τους εχθρούς. Στο υπερυψωμένο τμήμα της στήλης, επικρέμεται δάφνινο στεφάνι. Γύρω από τη στήλη, τέσσερις στιβαροί μαρμάρινοι ογκόλιθοι, τοποθετημένοι στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, αναγράφουν τα περίπου 2.000 ονόματα των πεσόντων στη διάρκεια των πολεμικών συγκρούσεων 1915 -1919.
Το μνημείο έχει σχεδιαστεί από τον Ρόμπερτ Λόριμερ και φιλοτεχνήθηκε από τον Γουόλτερ Γκίλμπερτ.
Το Ηρώο και το κοιμητήριο βρίσκονται υπό τη φροντίδα της Επιτροπής Πολεμικών Κοιμητηρίων της Βρετανικής Κοινοπολιτείας.
Η Μάχη του Κιλκίς 1913
Για την ιστορία, η Μάχη του Κιλκίς -Λαχανά (19-21 Ιουνίου 1913) όπως είναι γνωστή, διεξήχθη μεταξύ των ελληνικών και βουλγαρικών δυνάμεων, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Πολέμησαν περίπου 200.000 στρατιώτες, αμφότερα’ τη νύχτα της 16ης προς 17η Ιουνίου 1913, οι Βούλγαροι επιτέθηκαν αιφνιδιαστικά κατά της Ελλάδας και της Σερβίας. Εγκαταστάθηκαν στα υψώματα, στη γραμμή Κιλκίς – Λαχανά, τοποθεσία με πολλά αμυντικά πλεονεκτήματα. Ο χώρος γύρω από το Κιλκίς, ως τα υψώματα Μάνδρες, Γυναικόκαστρο και ως το Λαχανά (Λαγκαδά), οχυρώθηκε με ορύγματα, χιλιάδες χαρακώματα, τηλεφωνικές εγκαταστάσεις και με φωλιές πυροβόλων.
Ο πόλεμος κηρύχθηκε επίσημα τρεις μέρες μετά την ουσιαστική κήρυξή του. Τη νύχτα της 17ης με 18ης Ιουνίου, εκκαθαρίζεται η Θεσσαλονίκη από τους φιλοξενούμενος Βούλγαρους. Συλλαμβάνονται 17 αξιωματικοί και 1.400 οπλίτες Βούλγαροι και το ίδιο βράδυ βγαίνει η διαταγή των επιχειρήσεων.
Στις 20 Ιουνίου 1913 στο ύψωμα του Αγίου Γεωργίου δίνεται το σύνθημα της εξορμήσεως. Χαράματα 3.30 π.μ., 21η Ιουνίου 1913, η επίθεση προς το Κιλκίς αρχίζει. Τα ηρωικά 1ο και 7ο Συντάγματα της ΙΙ Μεραρχίας ορμούν κατά των Βουλγάρων.
Στις 21 Ιουνίου 1913, στις 11 το πρωί, το Κιλκίς απελευθερώνεται. Στις 11.15 π.μ. η Ελληνική Σημαία κυματίζει περήφανα στο λόφο του Αγίου Γεωργίου.
Οι Βούλγαροι τρέπονται σε άτακτη φυγή. Ο απολογισμός της Μάχης του Κιλκίς 1913:
Νεκροί 32 Αξιωματικοί, 749 Οπλίτες
Τραυματίες 57 Αξιωματικοί, 3.811 Οπλίτες
Σύνολο 89 Αξιωματικοί, 4560 Οπλίτες (4.649)
Ο απολογισμός των απωλειών της Μάχης Κιλκίς – Λαχανά ήταν 8.828 άνδρες.
Στις 21 Ιουνίου, κάθε χρόνο, η πόλη του Κιλκίς γιορτάζει την επέτειο της απελευθέρωσής της, με δοξολογίες, κατάθεση στεφάνων, παρελάσεις και πολιτιστικές εκδηλώσεις.
*
– Το Ιστορικό Συνέδριο με θέμα «Η Μάχη του Κιλκίς 1913: Ιστορία, Μνήμη και Σύγχρονες Προσεγγίσεις» διεξήχθη την Παρασκευή 19 Ιουνίου 2026, στο Κιλκίς.
Ήταν αφιερωμένο σε ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα των Βαλκανικών Πολέμων και της νεότερης ελληνικής ιστορίας ενώ μεταξύ των ομιλητών ήταν και ο διεθνώς αναγνωρισμένος ιστορικός Alan Wakefield του Imperial War Museum του Λονδίνου.
-Το ιστορικό συνέδριο διοργανώθηκε από τον Δήμο Κιλκίς, υπό την αιγίδα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα.
